Thuật ngữ khởi nghiệp cho sinh viên: hơn 30 từ cần biết
· buildtolaunch
Nghe người ta nói "gọi vốn seed bằng SAFE, runway sáu tháng, đang tìm product-market fit" mà không hiểu gì thì rất dễ ngại hỏi. Bài này giải thích hơn 30 thuật ngữ khởi nghiệp bằng tiếng Việt đơn giản, có ví dụ sinh viên, chia theo nhóm để bạn tra nhanh. Đây là một phần của bản đồ khởi nghiệp cho sinh viên.
Trả lời nhanh
Thuật ngữ khởi nghiệp sinh viên cần biết trước tiên: startup (công ty mới tìm cách tăng trưởng nhanh), MVP (bản đầu tiên đủ dùng để học từ người dùng), product-market fit (sản phẩm đúng thứ thị trường cần), pitch deck (bộ slide thuyết trình), vườn ươm và accelerator (chương trình hỗ trợ), equity và vesting (cổ phần và cách nhận dần), seed và SAFE (vốn đầu tiên và hợp đồng nhận vốn). Phần còn lại ở dưới.
Nhóm 1: Ý tưởng và sản phẩm
Startup. Công ty mới thành lập, đang tìm một mô hình kinh doanh có thể lặp lại và mở rộng. Một quán cà phê mở ra thường không gọi là startup, còn một app phục vụ hàng chục nghìn sinh viên thì thường được gọi như vậy. Ranh giới không tuyệt đối, và cách dùng chữ này thay đổi theo người.
Ý tưởng, vấn đề, giải pháp. Ý tưởng chưa phải là vấn đề. Vấn đề là điều có thật khiến một nhóm người mất thời gian hoặc tiền. Giải pháp là cách bạn xử lý nó. Nên bắt đầu từ vấn đề.
MVP (minimum viable product, sản phẩm khả thi tối thiểu). Theo cách Eric Ries, tác giả Lean Startup, mô tả, MVP là phiên bản của sản phẩm mới cho phép đội học được nhiều nhất về khách hàng với ít công sức nhất (Lean Startup Co., kiểm tra ngày 18/11/2026). Với sinh viên: một trang web hoặc app nhỏ giải quyết đúng một việc, đủ để mười người dùng thử.
Prototype (bản mẫu). Bản thử nghiệm để xem ý tưởng chạy ra sao. Có thể là ảnh thiết kế bấm được hoặc app chạy thật. Nhiều chương trình khởi nghiệp muốn thấy bản mẫu, nên đây là thứ nên làm trước. Xem hướng dẫn học vibe coding miễn phí.
Product-market fit (PMF). Trạng thái khi sản phẩm đúng thứ thị trường cần: người dùng tự quay lại và giới thiệu cho người khác mà bạn không phải nài nỉ. Chi tiết ở bài product-market fit là gì.
Pivot. Đổi hướng có chủ đích khi dữ liệu cho thấy hướng cũ không chạy, ví dụ chuyển từ bán cho sinh viên sang bán cho trường học.
Traction. Bằng chứng cho thấy sản phẩm đang được dùng: số người dùng, số người quay lại, doanh thu, danh sách chờ. Với sinh viên, vài chục người dùng thật đã là traction.
Validate (kiểm chứng). Hỏi người thật xem vấn đề có đúng không trước khi làm lớn. Cách nhanh nhất là phỏng vấn 10 người thuộc nhóm bạn nhắm tới.
Build in public. Chia sẻ công khai quá trình làm sản phẩm để có phản hồi và người theo dõi.
Vibe coding. Mô tả bằng lời để AI viết phần lớn code. Xem thêm trong từ điển vibe coding.
Nhóm 2: Khách hàng và kinh doanh
Business model (mô hình kinh doanh). Cách bạn kiếm tiền: thu phí thuê bao, bán một lần, lấy hoa hồng, quảng cáo.
Freemium. Cho dùng miễn phí bản cơ bản, thu tiền bản nâng cao.
Target customer (khách hàng mục tiêu). Nhóm người cụ thể bạn muốn phục vụ trước. "Sinh viên năm nhất ở TP.HCM thuê trọ lần đầu" cụ thể hơn "giới trẻ".
TAM, SAM, SOM. Ba cách đo thị trường. TAM là toàn bộ thị trường nếu ai cũng mua. SAM là phần bạn thực sự phục vụ được. SOM là phần bạn có thể giành trong vài năm đầu. Sinh viên thường chỉ cần nói rõ SOM: nhóm đầu tiên bạn tiếp cận được.
CAC (customer acquisition cost). Chi phí để có một khách hàng mới, gồm tiền quảng cáo và công sức.
Churn. Tỷ lệ người dùng bỏ đi sau một khoảng thời gian.
Retention. Tỷ lệ người dùng quay lại. Ngược với churn, và thường quan trọng hơn số lượt tải.
Unit economics. Mỗi khách hàng đem lại bao nhiêu tiền và tốn bao nhiêu chi phí.
B2C, B2B. B2C bán cho người tiêu dùng. B2B bán cho doanh nghiệp. Nhiều dự án sinh viên là B2C vì dễ tiếp cận bạn bè, nhưng B2B có thể thu tiền dễ hơn.
Nhóm 3: Đội ngũ và cổ phần
Founder, co-founder. Người sáng lập, và người cùng sáng lập. Khác với đồng đội trong một cuộc thi. Xem cách tìm co-founder khi còn là sinh viên.
Equity (cổ phần). Phần sở hữu trong công ty.
Vesting. Cổ phần được nhận dần theo thời gian gắn bó, thay vì nhận hết ngay. Cách này bảo vệ cả hai nếu một người rời đi sớm. Xem chia cổ phần co-founder khi còn là sinh viên.
Cap table (bảng cổ phần). Bảng ghi ai sở hữu bao nhiêu phần công ty.
Dilution (pha loãng). Khi công ty phát hành cổ phần mới cho nhà đầu tư, phần trăm của bạn giảm đi, dù công ty có thể lớn hơn.
Advisor và mentor. Người có kinh nghiệm cố vấn cho bạn. Mentor thường không lấy cổ phần, advisor đôi khi có. Xem chương trình mentor cho sinh viên khởi nghiệp.
Nhóm 4: Vốn và hỗ trợ
Bootstrapping. Tự nuôi dự án bằng tiền và công sức của mình, không nhận vốn ngoài. Với sinh viên, đây là cách phổ biến nhất.
Grant (tài trợ) và giải thưởng tiền mặt. Tiền không phải trả lại và thường không lấy cổ phần. Xem tài trợ, quỹ và giải thưởng tiền mặt.
Angel. Cá nhân đầu tư tiền riêng vào startup rất sớm.
VC (venture capital, quỹ đầu tư mạo hiểm). Quỹ nhận tiền từ nhiều nhà đầu tư rồi rót vào các startup, chấp nhận rủi ro cao để tìm vài công ty tăng trưởng mạnh.
Seed, Series A. Các vòng gọi vốn theo thứ tự. Seed là vòng đầu tiên, khi sản phẩm còn sớm. Series A thường đến khi đã có dấu hiệu tăng trưởng rõ. Số tiền thay đổi theo thời điểm và thị trường, nên đừng ghi nhớ con số.
SAFE. Theo Y Combinator, SAFE (Simple Agreement for Future Equity) là hợp đồng ngắn trong đó nhà đầu tư đưa tiền bây giờ để đổi lấy quyền nhận cổ phần sau này, và tự chuyển thành cổ phần khi startup gọi vốn một vòng có định giá (Y Combinator, kiểm tra ngày 18/11/2026). Đây là mẫu hợp đồng của Mỹ, nên áp dụng ở Việt Nam cần hỏi luật sư.
Valuation (định giá). Giá trị ước tính của công ty, dùng để tính nhà đầu tư nhận bao nhiêu phần trăm cho số tiền bỏ ra.
Runway. Số tháng bạn còn có thể hoạt động với số tiền hiện có. Nếu mỗi tháng tiêu 5 triệu đồng và còn 30 triệu, runway là 6 tháng.
Burn rate. Số tiền tiêu mỗi tháng.
Unicorn. Startup tư nhân được định giá trên 1 tỷ USD. Thuật ngữ do nhà đầu tư Aileen Lee đặt năm 2013 (Wikipedia, kiểm tra ngày 18/11/2026).
Incubator (vườn ươm). Chương trình hỗ trợ dự án giai đoạn rất sớm bằng mentor, không gian và đào tạo. Xem vườn ươm khởi nghiệp ở TP.HCM và Hà Nội.
Accelerator (chương trình tăng tốc). Chương trình ngắn, cường độ cao, dành cho startup đã có sản phẩm và người dùng, nhiều nơi kèm đầu tư. Xem accelerator ở Đông Nam Á.
Pitch deck, demo day. Pitch deck là bộ slide thuyết trình. Demo day là buổi các đội trình bày trước mentor và nhà đầu tư vào cuối chương trình. Mẫu có sẵn ở mẫu pitch deck cho sinh viên.
Hackathon. Cuộc thi làm sản phẩm trong thời gian ngắn, thường 24 đến 48 giờ. Xem hackathon cho sinh viên.
buildtolaunch giúp bạn quen với các thuật ngữ này bằng cách làm
Đọc định nghĩa thì dễ quên, làm một lần thì nhớ. buildtolaunch là cộng đồng miễn phí cho sinh viên mọi ngành, không cần biết code để bắt đầu. Bạn có thể học build với hơn 70 khóa học miễn phí, làm một MVP trong Space cùng AI teammate, rồi đăng lên Launch League để lấy người dùng thử đầu tiên. Tạo hồ sơ miễn phí.
Xem hướng dẫn đầy đủ tại bản đồ khởi nghiệp cho sinh viên.
Câu hỏi thường gặp
Startup là gì, khác doanh nghiệp bình thường ở đâu?
Startup là công ty mới đang tìm mô hình kinh doanh có thể lặp lại và mở rộng nhanh, thường dựa vào công nghệ. Doanh nghiệp nhỏ truyền thống thường phục vụ một khu vực và tăng trưởng từ từ. Ranh giới không rõ ràng, và pháp luật có thể có định nghĩa riêng cho từng chính sách hỗ trợ, nên hãy kiểm tra điều kiện của chương trình bạn định nộp.
MVP khác bản mẫu (prototype) thế nào?
Bản mẫu là bản thử để xem ý tưởng chạy ra sao, có thể chỉ là thiết kế bấm được. MVP là bản đủ dùng để người thật dùng và cho bạn biết họ có cần sản phẩm hay không. Trong thực tế sinh viên hay gộp hai khái niệm, và với hầu hết chương trình, một bản chạy được có link là đủ.
Vườn ươm và accelerator khác nhau thế nào?
Vườn ươm nhận dự án rất sớm, thường vài tháng, cho mentor, không gian và đào tạo. Accelerator ngắn và cường độ cao hơn, dành cho startup đã có sản phẩm và người dùng, nhiều chương trình kèm đầu tư. Phần lớn sinh viên nên bắt đầu từ vườn ươm hoặc cuộc thi.
SAFE và cổ phần có áp dụng ở Việt Nam không?
SAFE là mẫu hợp đồng của Y Combinator, thiết kế theo luật Mỹ. Việc huy động vốn và chia cổ phần ở Việt Nam liên quan đến pháp luật doanh nghiệp và đầu tư. Bài này chỉ là thông tin chung, không phải tư vấn pháp lý; hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền cho trường hợp của bạn.
Sinh viên cần nhớ thuật ngữ nào trước?
Năm thuật ngữ đủ để bắt đầu: MVP, product-market fit, traction, pitch deck và vesting. Các thuật ngữ về vốn như seed, Series A, valuation chỉ cần hiểu khi bạn đã có người dùng và cân nhắc gọi vốn.
Thuật ngữ khởi nghiệp có phải lúc nào cũng dùng tiếng Anh không?
Phần lớn vẫn dùng tiếng Anh vì cộng đồng và nhà đầu tư quốc tế dùng như vậy, nhưng nhiều từ có cách nói tiếng Việt như vườn ươm, cổ phần, định giá, khách hàng mục tiêu. Khi thuyết trình, hãy chọn cách nói người nghe hiểu ngay.